(1648 – 1761) EINDE 80-JARIGE OORLOG EN PACTOS DE FAMILIA

Spanje heeft een rijke geschiedenis. In de prehistorie was het de laatste toevluchtshaven van de neanderthalers en herbergde het onze voorouders, de cro-magnonmensen, die de prachtige schilderingen aanbrachten in de grotten van Altamira. Later vestigden zich op het Iberisch schiereiland de handeldrijvende Foeniciërs en Grieken en vochten de Carthagers er met de Romeinen. De daaropvolgende Romeinse bezetting duurde vele eeuwen en beïnvloedde de cultuur van Spanje diepgaand. Na de Romeinen namen de Visigoten bezit van het Iberisch schiereiland, op hun beurt gevolgd door de Moren waarna een weergaloze culturele bloeitijd aanbrak. Honderden jaren nadien veroverden de christelijke koningen uit Castilië en Aragón het schiereiland, de Reconquista, en vestigden Carlos I, die wij beter kennen als keizer Karel V, en Felipe II een wereldrijk vooral door hun veroveringen in Amerika. Na een lange periode van neergang begon in de negentiende eeuw het gevecht tussen het oude regime en het liberalisme. Het anarchisme schoot wortel en het voorspel tot de Burgeroorlog van 1936-1939 begon. Deze oorlog trok sporen tot in het heden en bracht Spanje bijna veertig jaar dictatuur onder Franco. Deze aflevering omspant de periode van 1648 t/m 1761, waarin na de ‘Spaanse Successieoorlog’ de ‘Pactos de Familia’ gesloten wordt.

In 1648 werden de verdragen van Westfalen en Münster getekend die een eind maakten aan de 30-jarige en de 80-jarige Oorlog. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd formeel onafhankelijk van de Spaanse kroon en de zuidelijke Nederlanden bleven in Spaanse handen. Elf jaar later sloot Felipe IV na hevige strijd met de Fransen de vredesovereenkomst van de Pyreneeën. Spanje moest zijn bezittingen op Frans grondgebied die bij Catalonië behoorden opgeven, waardoor de Pyreneeën voortaan de grens vormden tussen beide landen. De Spaanse koning leefde in de hoop dat zijn zoon Baltasar Carlos, geboren in 1629, hem zou opvolgen, maar deze bezweek in 1648 aan de pokken. Op dat moment was Felipe de enig overgebleven mannelijke Spaanse Habsburger, wat hem er in 1649 opnieuw toe dreef een huwelijk aan te gaan, met zijn volle nicht Mariana van Oostenrijk, de beoogde bruid van Baltasar Carlos. Zij schonk hem 5 kinderen waaronder in 1661 troonopvolger Carlos II.

Opstand Spaanse adel
Koning Felipe IV overleed in 1665. Carlos II was mismaakt en ziekelijk, mentaal instabiel en niet in staat om nakomelingschap te verwekken. Zijn afwijkingen, een gevolg van vele jaren van inteelt onder de Habsburgers, werden in zijn tijd geweten aan het werk van de duivel, vandaar zijn bijnaam ‘de behekste’. Ook omdat Carlos II pas vier jaar oud was toen zijn vader overleed, trad zijn moeder op als regentes die werd geadviseerd door het bestuurscollege, ingesteld door Felipe IV om te voorkomen dat er weer een machtige valido de overhand zou krijgen. Gedurende enkele jaren bleef deze situatiebestaan, tot er toch weer een nieuwe sterke man naar voren geschoven werd: ‘Fernando Valenzuela’. Mariana stelde zijn adviezen op prijs, zij het dat hij niet als de valido’s taatszaken mocht afhandelen. Nadat in 1676 de Spaanse adel in opstand was gekomen uit onvrede over de toenemende wanorde in het land, pleegde Juan de Austria, een onwettige halfbroer van Felipe IV, een staatsgreep. Varenzuela en koningin Mariana werden verbannen. Juan de Austria ontpopte zich meteen als een dictator en door iedereen verguist overleed hij in 1679. In de laatste twee decennia van de zeventiende eeuw deed de Franse koning Louis XIV, de Zonnekoning, voortdurend pogingen zijn machtspositie in Europa te versterken en moest Spanje het steeds ontgelden, totdat hij in de Negenjarige Oorlog verslagen werd door de Grote Alliantie. Carlos II overleed in 1700 en liet zijn rijk na aan de hertog van Anjou uit het huis van Bourbon, een kleinzoon van de Zonnekoning. De Oostenrijkse tak van de Habsburgse familie nam dit niet en de Spaanse Successieoorlog brak uit.

De Spaanse Successieoorlog
Philippe de Bourbon werd geboren op 13 december 1683 te Versailles als tweede kind van kroonprins Louis de France. Hij ontwikkelde zich tot een teruggetrokken persoon die zich bij zijn vertrek naar Spanje zwaarmoedig betoonde, een eerste teken van zijn later veelvuldig optredende depressiviteit. Net als zijn roemrijke voorganger Carlos I werd hij tot koning van Spanje uitgeroepen, als Felipe V, op de jeugdige leeftijd van zeventien jaar en net als Carlos I sprak hij toen nog geen woord Spaans en had hij geen notie van wat er zich op het Iberisch schiereiland afspeelde. Toch werd zijn intocht in Madrid op 14 april 1701 een ware triomf. De Habsburgse keizer Leopold I van het Heilige Roomse Rijk weigerde de wilsbeschikking van Carlos II echter te aanvaarden en schoof een eigen pretendent voor de Spaanse troon naar voren: aartshertog Karl von Östereich, ofwel Carlos III, waarna de Spaanse Successieoorlog begon.

Overgave Barcelona
Deze naam suggereert dat het de strijdende partijen ging om de vraag wie de rechtmatige opvolger was van Carlos II, maar in feite was het een voortzetting van de aloude machtsstrijd tussen de grote mogendheden om de hegemonie in Europa. Hierin keerde de Grote Alliantie van Oostenrijk, Engeland en de Republiek der Nederlanden zich tegen de Spanjaarden en Fransen. Vanaf 1705 ontwikkelde de Successieoorlog zich ook als een intern conflict in Spanje tussen aanhangers van Felipe V en de Oostenrijkse troonpretendent. Aan het eind van dat jaar landden Oostenrijkse troepen aan de Catalaanse kust. Barcelona gaf zich over en Carlos III werd met gejuich ontvangen en erkend als de legitieme opvolger van Carlos II.

Vrede van Utrecht
In 1710 veroverden de troepen van Carlos III de stad Madrid, maar de Madrilenen wisten Carlos duidelijk te maken dat de Habsburger daar totaal niets te zoeken had. Er restte Carlos III dan ook weinig anders dan de hoofdstad weer te verlaten waarmee hij in feite zijn aanspraken op de Spaanse troon opgaf. Daarbij speelde het zeker een grote rol dat hij de overleden keizer Leopold opvolgde als Karl VI, waardoor zijn belangstelling voor de Spaanse kroon enigszins taande. Er volgden onderhandelingen die resulteerden in de uiteindelijke ‘vrede van Utrecht’ in 1714. Alle Spaanse gebieden buiten het Iberisch schiereiland, zoals Napels, Milaan, Sardinië, Luxemburg én de Nederlanden, gingen daarmee direct over in handen van de Oostenrijkse Habsburgers.

Nueva Planta
Toen Felipe V aantrad als koning van Spanje bestond het land nog uit verschillende rijken met elk hun eigen wetgeving. Hij werd gekroond als koning van Castilië, maar moest, om zich te verzekeren van de erkenning als soeverein vorst van Aragón of Navarra, trouw zweren aan hun aloude rechten. Felipe maakte daar een eind aan door introductie van uniforme wetgeving voor geheel Spanje: de zogeheten ‘Nueva Planta’. Vanaf 1716 heerste er in geheel Spanje een min of meer gelijke fiscale wetgeving en verdwenen de bestaande douanemuren tussen Castilië en Aragón. Ook de regionale gerechtshoven verdwenen en nieuwe rechters werden voortaan uitsluitend nog door de Spaanse kroon benoemd. Voor de Spaanse regering betekende de Nueva Planta een meer dan behoorlijke stijging van de staatsinkomsten omdat van de belastingen die voorheen geheven werden in Aragón nu een deel in de centrale schatkist terecht kwam. Begin 1714 overleed Felipe’s vrouw, Maria de Savoye, die vier mannelijke nakomelingen had gebaard, waarvan er twee, Luis en Fernando, hun vader zouden opvolgen als koning van Spanje. De koning hertrouwde met prinses Isabel de Farnese, een nicht van de hertog van Parma.

Schending verdrag van Utrecht
De komst van Isabel was zeker van invloed op het buitenlands beleid van Spanje dat met de verovering van Sardinië en Sicilië het verdrag van Utrecht schond. De Quadruple Alianza van Groot-Brittannië, de Nederlanden, Frankrijk en Oostenrijk dwong Felipe tot terugtrekking. In 1724 was Felipe V er zo slecht aan toe dat hij abdiceerde ten gunste van zijn oudste zoon, Luis, die slechts zeven maanden regeerde voordat hij bezweek aan de pokken. Dat bracht Felipe V opnieuw op de troon. Na het tekenen van de vredesverdragen van Utrecht in 1714 knoopten Spanje en de Republiek der Nederlanden normale diplomatieke betrekkingen aan. Als gezant en later ambassadeur zond de republiek Johan Willem baron Van Ripperda naar Madrid. In 1725 stuurde Felipe V hem op een diplomatieke missie naar de Oostenrijkse hoofdstad wat leidde tot het verdrag van Wenen. Keizer Karl VI, die het verdrag van Utrecht niet getekend had en tot dan toe nog altijd pretendent was van de Spaanse troon, erkende Felipe V als legitieme koning van Spanje. Van zijn kant zag Felipe V af van zijn aanspraken op de Franse troon en verleende hij de Oostenrijkers belangrijke handelsrechten waardoor zij commerciële activiteiten konden ontplooien in Amerika. Dat viel slecht bij ander mogendheden en weer werd een Europese alliantie gesmeed, dit keer uit Groot-Brittannië, Frankrijk, Pruisen, Denemarken, Zweden en de Republiek der Nederlanden met als doel te zorgen dat de afspraken van het verdrag van Utrecht werden nagekomen.

Gibraltar
Het geschil tussen Spanje en Groot-Brittannië over Gibraltar liep erg hoog op. Felipe V slaagde er niet in gewapenderhand deze fortificatie te veroveren en zag zich uiteindelijk genoodzaakt zijn aanspraken op Gibraltar op te geven, om zo de door hem zeer gewenste vrede te kunnen sluiten met Groot-Brittannië en Frankrijk. Eind 1729 tekenden Frankrijk, Groot-Brittannië en Spanje dan ook de vrede, waarmee Felipe V en zijn echtgenote zich wisten te verzekeren van het belangrijke recht op erfopvolging van hun zoon prins Carlos van het hertogdom van Parma, het geboorteland van zijn moeder.

Pactos de Familia
Gedurende de volgende decennia werden drie verdragen, te weten in 1733, 1743 en 1761, gesloten tussen de verschillende monarchen uit het huis van Bourbon, de zogeheten ‘Pactos de Familia’, de familieverdragen. De eerste keer Frankrijk op deze manier door Spanje gesteund werd was tijdens de Poolse Successieoorlog die eindigde met het verdrag van Wenen in 1738 waarbij Frankrijk de Poolse troon aan de Oostenrijkse pretendent liet en prins Carlos van Bourbon meteen erkend werd als koning van Napels en Sicilië. Dit dan wel in ruil voor opgave van zijn rechten op het hertogdom van Parma. In 1748 viel Parma dan ook toe aan zijn broer, prins Felipe, de grondlegger van de in Spanje én Nederland bekende Borbón-Parma dynastie, want hij was de rechtstreekse voorvader van Carel Hugo, de inmiddels ex-echtgenoot van prinses Irene van Oranje. Felipe was manisch-depressief en dat leidde tot bizar gedrag. Hij hield er een dagindeling op na die velen tot wanhoop bracht. Diner om vijf uur ’s morgens, om zeven uur naar bed en ontbijt rond het middaguur. Pas ’s nachts om twee uur ontbood hij zijn ministers. Felipe V overleed uiteindelijk in 1746 en had langer geregeerd dan welke Spaanse koning ooit, namelijk 45 jaar en 21 dagen.

Tekst: Jan Nicolas
Foto: Adobe

Aanbevolen voor jou...

Leave a Comment