ARTE FLAMENCO, HEILIGE SENTIMENTALITEIT

ARTE FLAMENCO, HEILIGE SENTIMENTALITEIT

Geheel ten onrechte identificeert men nogal eens de hele Spaanse cultuur met de flamencomuziek en de zigeuners die haar vertolken. De meeste Spanjaarden hebben waarschijnlijk net zoveel verstand van flamenco als een gemiddelde Europeaan. De identificatie van flamenco met alleen de minderheid van de Spaanse zigeuners is echter al evenmin juist, daar er van oudsher flamenco-artiesten bekend zijn die geen etnische zigeuners zijn, en zelfs buitenlandse musici van enig niveau, waaronder Nederlanders. De flamenco zoals we die nu kennen, bestaat zelfs pas sinds het begin van de 20ste eeuw. De stampende voeten en de vurige passie zijn dan ook slechts het topje van de flamencodans. Het flamencodansen, dat een derde deel uitmaakt van de typisch Spaanse flamenco, heeft een lange geschiedenis, die overeenkomt met de culturele ontwikkelingen in Spanje.

Samenvoeging van culturen
Het flamencodansen en de bijbehorende muziek komen uit het zuiden van Spanje en bevatten invloeden uit de Griekse, Romeinse, Indiaase, Moorse en joodse culturen. Toen de Moren en de joden naar het Iberisch Schiereiland kwamen, werden invloeden uit deze nieuwe culturen opgenomen in de bloeiende muziek- en danswereld van Andalusië. De hedendaagse flamencodans en -muziek zijn het resultaat van de eeuwenlange samenmenging van al deze culturen. Toen de eerste zigeuners omstreeks 1447 in Andalusië neerstreken en hun cultuur zich daarna geleidelijk vermengde met de joodse- en moslimcultuur, ontstond na enkele eeuwen een unieke combinatie van zang, dans en muziek. Flamenco is meer dan slechts een volksdans, het is een expressie van gevoelens die gaan over het leven, met al haar triestheid en vrolijkheid. De zanger zingt poëtische liederen en wordt bijgestaan door talrijke muzikanten en danseressen die passioneel en vol hartstocht de ziel van het lied naar voren trachten te brengen. Waar en hoe flamenco precies ontstaan is, daar bestaan nog steeds verschillende meningen over. Wel staat vast dat in de 15de eeuw zigeuners uit India neerstreken in het zuiden van Spanje. Ook staat vast dat zij aan de basis liggen van de flamenco. Maar zij niet alleen, zoals vaak ten onrechte wordt gedacht. Want zonder het contact met andere culturen, zoals de Moslims en Joden, en de geleidelijke assimilatie, zou de flamenco zoals wij hem kennen waarschijnlijk nooit ontstaan zijn. Juist omdat er ook elementen uit andere culturen aan de flamenco zijn toegevoegd, maakt de flamenco de flamenco. Na enkele eeuwen ontwikkelde zich een flamenco die nauw aansluit bij de hedendaagse vorm. Het bevatte ook de rauwe zang, het gestamp met de voeten en de danspasjes die zo typisch zijn voor flamenco.

Klusjes? Bel De Klusjesman!

Op zoek naar zichzelf
Toen was flamenco echter voornamelijk voorbehouden voor speciale gelegenheden zoals bijvoorbeeld een bruiloft, maar geleidelijk begon men ook spontaan te musiceren en te dansen. Wie toen flamenco wilde aanschouwen moest in het bekken van de Guadalquivir zijn, met steden als Sevilla, Jerez en Cadiz. Halverwege de negentiende eeuw was de gouden tijd voor de flamenco. Het publiek was dol op dit muziekgenre en al gauw openden zich verschillende muziekcafés waar enkele zangers en danseressen geregeld een optreden gaven. De betere flamencoartiesten werden beroemd en professionaliseerden zich. Een figuur als ‘El Planeta’ bijvoorbeeld dateert uit dit tijdperk. Minstens even belangrijk is ‘El Fillo’, die vooral legendarisch is, omwille van zijn rauwe en krachtige stemgeluid, iets wat heel kenmerkend is voor het cante jondo of het ware flamencolied. Vanaf 1920 bevond de flamenco zich ineens in een crisis. Het was op zoek naar zichzelf. Het genre werd vanaf dat moment voornamelijk nog in theaters opgevoerd, maar het had moeite om zich aan te passen aan de grote scènes en de verwachtingen van het publiek. Meer en meer kreeg flamenco iets weg van de Franse operette. Door onderzoek, publicaties, festivals, invloeden van buitenaf en artiesten die de grenzen aftasten vond het zichzelf vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw min of meer terug. Zangers als Terremoto en Enrique Morente werden in die tijd door iedereen bewonderd.

Mengeling van muziekstijlen
Toen in de jaren zeventig van de vorige eeuw de toeristen massaal neerstreken in Spanje, beleefde de flamenco een ware heropleving. In het straatbeeld van de grote Andalusische steden en toeristische centra verschenen vele flamencozalen of tablaos. Ook de grotere platenproductie droeg zijn steentje bij tot de revival. En tenslotte waren er artiesten als Pacio de Lucia met zijn wonderbaarlijke gitaarspel. Hij legde de basis van de ‘nuevo flamenco’ of de nieuwe flamenco. Een mengeling van jazz, wereldmuziek en flamencoritmen. Vandaag de dag hebben ook de populaire muziekgenres de flamenco inmiddels meer dan omarmd. Flamencomelodieën hoor je nu ook in pop, rock en hip-hop. Misschien tot onvrede van de aanhangers van de echte flamenco, maar ook de flamenco moet met zijn tijd mee gaan en het mengen met andere muziekstijlen kan alleen maar helpen om de jeugd te laten kennismaken met dit genre. Daarbij komt dat er nooit flamenco zou zijn geweest als de voorouders van de flamenco niet al in de vroege jaren hadden geleerd dat het mengen van muziekstijlen niet meteen verkeerd hoeft te zijn.

FLAMENCO BEWIJST DAT INTEGRATIE VAN CULTUREN EENVOUDIG MOGELIJK IS

De ziel van de zigeuner
Andalusie is de absolute bakermaat van de flamenco die doorspekt is met het rijke verleden van deze streek. Eigenlijk bewijst de flamenco dat een integratie van verschillende culturen eenvoudig mogelijk is als er maar niet te moeilijk gedacht wordt. Flamenco is een unieke combinatie van dans, zang en gitaar, overgenomen uit de diverse culturen die in het vijftiende eeuwse Zuid Spanje aanwezig waren. Er worden met flamenco intense gevoelens uitgedrukt, de gevoelens van het leven, van diepe triestheid tot uitbundige vrolijkheid. Nergens komt de zigeunerziel zo duidelijk in naar voren als in een flamenco optreden. Het is een dans vol passie en hartstocht, gecombineerd met de zang van poëtische en melancholische liederen bijgestaan door danseressen en muzikanten.

Verschillende genres
De danseressen bewegen ritmisch op de muziek terwijl ze expressieve handbewegingen maken, en via hun mimiek het gevoel van het lied trachten over te brengen op de aanwezigen. Zij dragen vaak lange jurken met felle kleuren, prachtige motieven of stippen die van hen de meest opvallende factor maken tijdens het flamenco optreden. De muzikanten begeleiden de zanger door middel van hun gitaar en de cajón: het houten ‘kistje’ waar waarmee percussie wordt gespeeld. Door de verbreding van het genre vind je nu ook andere instrumenten zoals de fluit, saxofoon en piano. En natuurlijk wordt het geheel ook aangevuld door het ritmische klappen met de handen of het energiek stampen van de voeten. Er zijn verschillende soorten flamenco, die je kan onderscheiden door hun melodie, ritme of thema. Sommige liederen zijn bijna zonder begeleiding zoals de soléa en de seguiriya. Het zijn sobere muziekstukken die vaak melancholisch klinken. Andere liederen zitten vol blijheid en vrolijkheid. Zij laten zich kenmerken door een vurige stijl met dans, gitaar, handgeklap, sierlijke bewegingen en een sneller ritme. Zoals de alegria, de fandango en de buleria.

Zang, gitaar en dans
De originele flamenco bestaat uit vier elementen, waartussen steeds een wisselwerking is. Centraal staat de zang, de zogenaamde ‘cante’. Een goede flamencozanger zingt niet alleen de tekst en de melodie van een lied, maar weet door stembuigingen en langgerekte tonen een bepaalde emotie over te brengen. Sommige cantes zijn vrolijk, andere hartstochtelijk of verdrietig, maar allemaal hebben ze hun eigen stemming. Zolang de zanger zingt, hebben de gitarist en de dansers een dienende rol. De gitaar ondersteunt de melodie met akkoorden en roffels, de danser beeldt met gracieuze bewegingen de emotie uit. Als de zanger zwijgt, kan de gitarist in kunstige variaties, ‘falsetas’, zijn vaardigheden tonen. De danser voert met het gestamp van zijn voeten het tempo op en varieert op het basisritme, het ‘compás’, met razendsnel voetenwerk. Totdat gitaar en voeten zwijgen en de zanger een nieuw couplet inzet. En het vierde element? Dat zijn de toeschouwers, die heel belangrijk zijn bij het huidige flamenco. Met kreten en aanmoedigingen drijven zij de artiesten tot steeds grotere prestaties op. En als alle vier de elementen optimaal samenwerken, dan ontstaat zo heel af en toe het zeldzame gevoel dat ‘duende’ genoemd wordt. Tijdens een duende maakt een hogere macht zich meester van alle aanwezigen, artiesten én toeschouwers, die op dat moment gegrepen worden door een magische muzikale ontroering.

PAS ALS ALLE ELEMENTEN GOED SAMENWERKEN ONTSTAAT HET ZELDZAME GEVOEL VAN DUENDE

De artiesten
Anders dan dat veel mensen nog steeds denken, is flamenco niet slechts voorbehouden voor de zigeuners. Veel Spaanse, maar zeker ook internationale artiesten hebben ook hun roem te danken aan de prachtige flamencomuziek die zij hebben voortgebracht. Denk bijvoorbeeld aan de popgroep ‘The Gipsy Kings’, die meerdere grote hits op hun naam hebben, maar uit Frankrijk kwamen. Halverwege de negentiende eeuw waren er grote artiesten als ‘El Planeto’ en ‘El Fillo’. Meer recenter zijn daar Enrique Morente, Chocolate, José Mercé, el Lebrijnao, Carmen Linares, la Niña de los Peines, Jorge Prado, en vele andere. Maar één van de belangrijkste figuren is en blijft Paco de Lucia, vooral gekend om zijn prachtig gitaarspel. Hij heeft baanbrekend werk geleverd om flamenco naar een nieuw tijdperk te leiden. Zijn creativiteit droeg er toe bij dat er nieuwe stromingen binnen het genre stonden. En laten we Cameron de la Isla niet vergeten, die met zijn onovertroffen rauwe, krachtige stem tot één van de beste zangers van de flamenco mag worden gerekend. Op gitaargebied is er Tomatito van wie kan gezegd worden dat hij tot de favorieten van vele flamencoliefhebbers hoort. Wie hem aan het werk wil zien moet zeker eens kijken naar de film Vengo van Tony Gatlif. Bij dans denkt menig fan eerder aan la Macarrona en Carme Amaya.

Flamenco bars & festivals
Zeg je flamenco dan zeg je eigenlijk meteen ook Granada. Wie Granada bezoekt kan vaak een flamenco show bijwonen in één van tablaos in de zigeunerwijk Sacromente. De kwaliteit van deze georganiseerde spektakels is vaak redelijk goed, al beweren sommigen dat de aandacht hier iets meer ligt op de kledij dan op de zang. Er zijn ook de speciaal ingerichte festivals in Granada waar de opkomende talenten of grotere namen uit de flamencowereld te aanschouwen zijn. Maar de echte liefhebber slaat nooit het jaarlijks festival van Música y de Danza van Granada over, dat in juni gehouden wordt.


Tekst: Jan Nicolas
Foto’s: Adobe